E-prenumerata

i

tylko 9,99 zł za miesiąc

Aktualne wydanie

Wydanie nr 3-4/2020 (82-83)

Głos naczelnego

3
Nowa Huta skarcona Jan Żaryn

Co było, co będzie

6
Co było, co będzie Piotr Mazurek

Sto odsłon na stulecie

#9 Centralny Okręg Przemysłowy; Tajne Państwo Przemysław Waingertner

Temat miesiąca

10
Reparacje wojenne 45 lat temu Piotr Łysakowski
13
Siódme: nie kradnij Krzysztof Jasiewicz
16
Indianie w Kanadzie Maciej Jabłoński
19
Losy skarbu rumuńskiego w Rosji po 1916 r. Andrzej Dubicki
22
Bluźniercze ramiona heretyk wyciąga Bartosz Staręgowski
25
Jak szlachetna Cudka stała się kochanką króla Kazimierza Malwina Lange
27
Polityka ruska Władysława Łokietka Adrian Jusupović
31
Władysław Łokietek i Węgrzy Ryszard Grzesik
34
Elżbieta Łokietkówna i Karol Robert – małżeństwo nie tylko polityczne Stanisław A. Sroka

Skarby AGAD

36
Dokumenty Władysława Łokietka Jacek Krochmal

1920 – sto lat po...

38
Uczenie się Europy. Karol Wojtyła na rzymskich studiach Karol Kalinowski

Felietony

41
Wojna Karola Wojtyły Grzegorz Górny
48
Czaszki Wacław Leszczyński
57
1947 – Potomków Peryklesa wojna z komunistami Paweł Skibiński
79
Luty – niebezpieczna dla Albionu pora Ryszard Czarnecki
103
„Wolne miasto” Antoni Dudek
103
Zimna krew Przemysław Skrzydelski
104
Tybet zgwałcony Elżbieta Brzozowska
104
Nieznani znani Gabriela Sierocińska-Dec
111
Silva Rerum Andrzej Skwarczyński

Wehikuł czasu

42
Marzec, kwiecień Michał Komuda

Tajemnice AAN

46
Wacław Micuta „Wacek” Katarzyna Wysoczyńska

Instytut Pamięci Narodowej

49
1940–2020 Katyń – „Oni idą przez naszą pamięć” Zespół Historyków IPN

Dusza kontusza

58
Adam i Ludwik Olizarowie – losy kresowych zawadiaków Henryk Litwin

Zdarzyło się

61
„Granatowi” Mariusz Olczak
64
Polska wobec Zagłady Jan Żaryn
67
Śmierć na zesłaniu Joanna Pakuza
70
To spotkanie zmyło ze mnie smutek Jarosław Wróblewski
72
Podsłuch w kurii przemyskiej Mariusz Krzysztofiński
74
Historia hot doga Georg Nowak-Krogh

Narracja.USPL

76
Różnorodność Freikorps Marek Jan Chodakiewicz

Wspomnienie

80
Wspomnienie o S. Morawskim Henryk Litwin

Polonia

82
Giedroyc i Zbyszewski o Miłoszu, Ameryce i emigracji Krzysztof Tarka

Władczynie

85
Elżbieta Rakuszanka Marek Barański

Ziemiaństwo

86
Fotograficzne atelier w kresowym pałacu Jarosław Kossakowski

Pełna kultura

90
Rafael, czyli esencja sztuki Renesansu Jerzy Miziołek
94
O rzeźbie we własnym świecie Paweł Orzeł
96
Skamandryci wyklęci i „słodki koszmar emigracji” Wojciech Osiński
100
W kręgu Klio Rafał Łatka
102
Rafał Łatka rozmawia z… dr. Pawłem Liberą Rafał Łatka
105
Wojna w kinie Karol Mazur

Diabeł nie mógł

106
Żona powstańca Joanna Puchalska

Szlachetne zdrowie

108
Towarzysz wirus Krzysztof Żaryn

Czym strzelać

110
P-47 Thunderbolt Kacper Grochocki

Historia okładki

112
Jak przemówiły czaszki? Michał Korsun

Ze zbiorów MPW

114
Pamiątki z chleba Michał Tomasz Wójciuk

NAC prezentuje

115
Monopolem w spirytus Stefan Artymowski
okładka
 
 

Nowa Huta skarcona


Napisałem niedawno w jednym ze swoich artykułów o mieszkańcach Nowej Huty niepochlebnie, odnosząc się do czasów ukazania się „Poematu dla dorosłych” Adama Ważyka. Opublikowany w sierpniu 1955 r. za sprawą walk na górze partyjnej wiersz stalinowskiego literata podważał bowiem w swej treści sens budowy miasta – raju na ziemi, gdzie zgromadziły się w praktyce wszystkie patologie: prostytucja, pijaństwo itd. Jeden z czytelników mojego artykułu oburzył się, przypominając mi, że w tej samej Nowej Hucie, niemal w tym samym czasie mieszkańcy dzielnicy podjęli starania, by w mieście bez Boga postawić kościół. To też jest prawda o Nowej Hucie! Właśnie mija 60. rocznica haniebnej decyzji władz komunistycznych, które w lutym 1960 r. rozwiązały Komitet Budowy Kościoła utworzony w okresie odwilży (w 1957 r.), skonfiskowały zebrane fundusze, a w kwietniu tego roku uchyliły prawem kaduka wydaną trzy lata wcześniej zgodę na budowę świątyni. Co więcej, decyzją z 19 kwietnia 1960 r. miejscowa Dyrekcja Budowy Osiedli Robotniczych nakazała usunięcie krzyża w miejscu planowanej budowy, stanowiącego obiekt kultu, przy którym już zaczęto odprawiać m.in. msze św. Pomimo braku zgody ze strony miejscowego proboszcza tydzień później, 27 kwietnia 1960 r., robotnicy przystąpili do rozbiórki krzyża.

To jawne bezprawie, lekceważenie mieszkańców i kradzież mienia, w końcu próba zbezczeszczania krzyża wywołały natychmiastową reakcję społeczną. Ujawniło się drugie oblicze miasta i jego mieszkańców, dalekie od opisu sprzed pięciu lat Adama Ważyka. Przy krzyżu zaczął się gromadzić tłum, podjęto modlitwy, najpierw kobiety stanęły za nim murem, potem przyszli mężczyźni – robotnicy z Huty im. Lenina, by bronić krzyża i polskich kobiet. Do akcji skierowano SB, milicję. Najpierw poszły w ruch armatki wodne, ale wobec odpowiedzi ze strony tłumu (kamienie, cegły i butelki z benzyną, jak podczas powstania) do akcji wkroczyły jednostki wojska i KBW; obsadzono gmachy publiczne, wygaszono światła. Dzielnica została spacyfikowana. Jak twierdzą badacze zajmujący się historią Nowej Huty, do dziś nie wiadomo, ile osób zostało rannych i poddanych rozlicznym represjom. Podczas samych zajść bito także kobiety i dzieci, w odwecie zaś protestujący ranili ponad 80 funkcjonariuszy. Zostało zatrzymanych 600 osób, a SB wszczęła kolejne sprawy operacyjne, zdobywała agenturę, której celem było donoszenie na rodziny osób najbardziej zaangażowanych w budowę kościoła i prowadzone modlitwy pod krzyżem. Protestujących wsparł bp Karol Wojtyła, krytykując publicznie i podczas rozmów z przedstawicielami władz miasta decyzję o haniebnej próbie usunięcia krzyża i złamania przyrzeczeń. Także dzięki jego staraniom w Nowej Hucie ostatecznie po 20 latach powstał kościół – Arka Pana. Potem powstały kolejne świątynie. Nowa Huta stała się mieszkaniem Pana Boga, a nie patologicznych środowisk wyhodowanych przez stalinowskie mrzonki o budowie idealnego miasta.

Historia Nowej Huty to rzecz jasna wycinek dziejów człowieka poddawanego presji ze strony ideologicznego i totalnego państwa. Eksperymenty na ludzkiej głowie nieraz kończyły się tragicznie. Gdy ideologia zawładnie umysłami, stać człowieka na przekroczenie wszelkich granic i barier, szczególnie moralnych. W tym numerze przypominamy w 80. rocznicę zbrodni katyńskiej, zarówno o samym akcie ludobójstwa, jak i o nosicielach kłamstwa; jednocześnie pamiętamy o tych, którzy – m.in. także w Krakowie – zakładali opozycyjne instytucje, głównie wspierane przez Kościół, gdzie przechowywano prawdę.

Patologia i norma – dwa bieguny ludzkich zachowań. Obyśmy nigdy nie popadali w taki stan moralnego relatywizmu, w którym nie odczujemy jako Naród różnicy między tymi postawami. I, co gorsza, będziemy tolerancyjni wobec wszystkich i wszystkiego.

Jan Żaryn, redaktor naczelny

Polska wobec zagłady

13.02.2020

Prof. Jan Żaryn: „Biorąc pod uwagę skalę pomocy udzielanej Żydom przez Polskie Państwo Podziemne i Rząd RP na Uchodźstwie, można stwierdzić z całą odpowiedzialnością, że celem wojny prowadzonej przez Polaków z Niemcami stała się, szczególnie od jesieni 1942 r., także próba uratowania narodu żydowskiego od Zagłady.”

Czytaj więcej

Janina Lewandowska – kobieta z Katynia

13.02.2020

„Była starszą córką gen. Józefa Dowbór-Muśnickiego. Nie spełniła życiowego marzenia i nie została śpiewaczką operową. Skuteczniej rozwijała inną swoją pasję – lotnictwo”. Paweł Sztama, historyk IPN przybliża czytelnikom sylwetkę wybitnej patriotki, która została zamordowana przez Sowietów w Katyniu.

Czytaj więcej

Wacław Micuta „Wacek”

13.02.2020

„Oficer Wojska Polskiego, dwukrotnie odznaczony Virtuti Militari. Po wojnie jako przedstawiciel ONZ aktywnie zajął się pracą na rzecz ludności zamieszkującej kraje najbiedniejsze i ogarnięte konfliktami zbrojnymi. Wtedy też przy każdej okazji starał się pomagać ojczyźnie oraz polskiej emigracji.”

Czytaj więcej

Historia hot doga

13.02.2020

„Głównym składnikiem hot doga jest parówka o barwnej historii” – tak rozpoczyna się historia kultowego posiłku i związanej z nim wędliny, którą opisuje Georg Nowak-Krogh.

Czytaj więcej
 

Zaloguj się, by uzyskać dostęp do unikatowych treści oraz cotygodniowego newslettera z informacjami na temat najnowszego wydania

Zarejestruj się | Zapomniałem hasła

Szanowny Czytelniku

Chcielibyśmy poinformować Cię o przetwarzaniu Twoich danych osobowych oraz zasadach, na jakich będzie się to odbywało po dniu 25 maja 2018 r., zgodnie z instrukcjami, o których mowa poniżej.

Od 25 maja 2018 r. zaczęło obowiązywać Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (określane w skrócie również jako „RODO”, „ORODO”, „GDPR” lub „Ogólne Rozporządzenie o Ochronie Danych”). RODO obowiązywać będzie w identycznym zakresie we wszystkich krajach Unii Europejskiej, w tym także w Polsce, i wprowadza wiele zmian w zasadach regulujących przetwarzanie danych osobowych, które będą miały wpływ na wiele dziedzin życia, w tym na korzystanie z usług internetowych. Przed przejściem do serwisu naszym celem jest zapoznanie Cię ze szczegółami stosowanych przez nas technologii oraz przepisami, które niebawem wejdą w życie, tak aby dać Ci szeroką wiedzę i bezpieczeństwo korzystania z naszych serwisów internetowych Prosimy Cię o zapoznanie się z podstawowymi informacjami.

Co to są dane osobowe?

Podczas korzystania z naszych usług internetowych Twoje dane osobowe mogą być zapisywane w plikach cookies lub podobnych technologiach, instalowanych przez nas lub naszych Zaufanych Partnerów na naszych stronach i urządzeniach do zbierania i przetwarzania danych osobowych w celu udostępniania personalizowanych treści i reklam, bezpieczeństwa oraz analizowania ruchu na naszych stronach.

Kto będzie administratorem Twoich danych osobowych?

Administratorami Twoich danych osobowych będzie Fratria sp. z o.o., a także nasi Zaufani Partnerzy, tj. firmy i inne podmioty, z którymi współpracujemy przede wszystkim w zakresie marketingowym. Listę Zaufanych Partnerów możesz sprawdzić w każdym momencie pod niniejszym linkiem „Zaufani Partnerzy”.

Po co są nam potrzebne Twoje dane?

Aby dostosować reklamy do Twoich potrzeb i zainteresowań, zapewnić Ci większe bezpieczeństwo usług oraz dokonywać pomiarów, które pozwalają nam ciągle udoskonalać oferowane przez nas usługi.

Twoje uprawnienia

Zgodnie z RODO przysługują Ci następujące uprawnienia wobec Twoich danych osobowych i ich przetwarzania przez nas i Zaufanych Partnerów. Jeśli udzieliłeś zgody na przetwarzanie danych, możesz ją w każdej chwili wycofać. Przysługuje Ci również prawo żądania dostępu do Twoich danych osobowych, ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania, prawo do przeniesienia danych, wyrażenia sprzeciwu wobec przetwarzania danych oraz prawo do wniesienia skargi do organu nadzorczego – GIODO. Uprawnienia powyższe przysługują także w przypadku prawidłowego przetwarzania danych przez administratora.

Zgoda

Wyrażenie przez Ciebie zgody jest dobrowolne. W każdym momencie możesz również edytować swoje preferencje w zakresie udzielonej zgody, w tym nawet wycofać ją całkowicie, klikając w ustawienia zaawansowane lub wyrażając zgodę i przechodząc na naszą stronę polityki prywatności. Każde przetwarzanie Twoich danych musi być oparte na właściwej, zgodnej z obowiązującymi przepisami, podstawie prawnej. Podstawą prawną przetwarzania Twoich danych osobowych w celu świadczenia usług, w tym dopasowywania ich do Twoich zainteresowań, analizowania ich i udoskonalania oraz zapewniania ich bezpieczeństwa, jest niezbędność do wykonania umów o ich świadczenie (tymi umowami są zazwyczaj regulaminy lub podobne dokumenty dostępne w usługach, z których korzystasz na naszych stronach internetowych). Jeśli chcesz się zgodzić na przetwarzanie przez Fratrię sp. z o.o. i jej Zaufanych Partnerów Twoich danych osobowych zebranych w związku z korzystaniem przez Ciebie z naszych stron i aplikacji internetowych, w tym ich przetwarzanie w plikach cookies itp. instalowanych na Twoich urządzeniach i odczytywanych z tych plików danych, możesz w łatwy sposób wyrazić tę zgodę, klikając w przycisk „Zgadzam się i przechodzę do serwisu”. Jeśli nie chcesz wyrazić opisanej wyżej zgody lub ograniczyć jej zakres, prosimy o kliknięcie w „Ustawienia zaawansowane”. Wyrażenie zgody jest dobrowolne. Dodatkowe informacje dotyczące przetwarzania danych osobowych oraz przysługujących Ci uprawnień przeczytasz na „Polityce prywatności”.

×

Ustawienia zaawansowane

Aby dostosować reklamy i treści do Twoich potrzeb i zainteresowań, zapewnić Ci większe bezpieczeństwo usług oraz dokonywać pomiarów, które pozwalają nam ciągle udoskonalać oferowane przez nas usługi, podczas korzystania z naszych usług internetowych Twoje dane osobowe mogą być zapisywane w plikach cookies lub podobnych technologiach instalowanych przez nas lub naszych Zaufanych Partnerów na naszych stronach i urządzeniach do zbierania i przetwarzania danych osobowych.

Aktywna zgoda

Zgadzam się na przechowywanie w moim urządzeniu plików cookies, jak też na przetwarzanie w celach marketingowych, w tym profilowanie, moich danych osobowych pozostawianych w ramach korzystania oferowanych przez Wydawnictwo Fratria sp. z o.o. oraz zaufanych partnerów usług Wydawnictwa. Wyrażam zgodę na przetwarzanie danych w ramach korzystania z oferowanych przez Wydawnictwo Fratria zaufanych partnerów usług. Pamiętaj, że wyrażenie zgody jest dobrowolne.

Dodatkowe informacje dotyczące przetwarzania danych osobowych oraz przysługujących Ci uprawnień przeczytasz na Polityce prywatności.