Archiwum

Wydanie nr 5-6/2021 (96-97)

Głos naczelnego

3
Konstytucje polskie Jan Żaryn

Co było, co będzie

6
Co było, co będzie Piotr Mazurek

W cieniu Holokaustu

10
W jądrze ciemności. Żydzi pod okupacją niemiecką Przemysław Waingertner

Temat miesiąca

12
Powstania śląskie Bartosz Kuświk
18
Z panteonu śląskiego – Konstanty Wolny Karol Makles, Zygmunt Woźniczka
20
Ukrywany (do dziś) autor Konstytucji 3 Maja Zofia Zielińska
23
Oczami Litwina Ilona Lewandowska
26
„Niech żyje Konstytucja” Agnieszka Bejnar-Bejnarowicz
29
„W Imię Boga Wszechmogącego! My, Naród Polski” Krzysztof Tarka

Wehikuł czasu

32
Maj, czerwiec Michał Komuda

Skarby AGAD

36
Pierwsza nowoczesna konstytucja w Europie Jacek Krochmal

Tajemnice AAN

38
Z albumów wileńskiego oficera II RP Rafał Kierzkowski

Dusza kontusza

40
Staropolska femme fatale? Henryk Litwin

Władczynie

43
Katarzyna Jagiellonka Marek Barański

Dawno temu

44
Krótka historia sporów o Somosierrę Dominik Szczęsny Kostanecki

Zdarzyło się

46
To był polski browar! Wacław Leszczyński
49
Prymas Tysiąclecia wobec świętych polskich Karol Kalinowski
52
Przyniosło plon obfity Jarosław Wróblewski
55
„Chitra Litwina”. Świadectwo o księdzu Kardynale Henryku Gulbinowiczu Ks. Prałat Józef Roman Maj
58
Generał Franco i jego ideał demokracji organicznej Maciej Gloger
60
Zimna wojna oczami Kuklińskiego Jan Łada
62
„Uszy konspiracji” – wielka sieć informacyjna Mariusz Olczak

Felietony

61
László, czyli Władysław Grzegorz Górny
71
1954 – rok przewrotu w Gwatemali Paweł Skibiński
75
Demiurg Antoni Dudek
75
Cichy bohater Ryszard Czarnecki
89
Opowieści miejskie Gabriela Sierocińska-Dec
96
Silva Rerum Andrzej Skwarczyński

IDMN

66
Dramatyczna historia „ojca” Dyzmy Marta Cywińska

Polonia

68
„Prokrajowa” dywersja wśród emigracji Krzysztof Tarka

Ziemiaństwo

72
Polska arystokratka i jej indiańskie inspiracje Jarosław Kossakowski

Narracja USPL

76
Rozdrobnienie versus integracja Marek Jan Chodakiewicz

Prasport

78
Pożar stadionu we Lwowie Michał Kawęcki
81
Kryptonim „Żużel 88” Grzegorz Majchrzak

Pełna kultura

82
Trofea wielkiego zwycięstwa Jerzy Miziołek
85
Bliźniacy Michał Karpowicz
86
W kręgu Klio Rafał Łatka
88
Rozmowa z Romanem Graczykiem Rafał Łatka

Diabeł nie mógł

90
Elżbieta Sieniawska, hetmanowa pracująca Joanna Puchalska

Szlachetne zdrowie

92
Długa kariera szczepionek Krzysztof Żaryn

NAC prezentuje

94
Sanatorium pod radiacją Katarzyna Zielińska

Czym strzelać

95
Popularna „suczka” Kacper Grochocki

Z fototeki IPN

98
Trzy wojny pancernego Marszałka Artur Cieślik

Ze zbiorów MPW

99
Plomba z akcji „Góral” Rafał Brodacki
okładka
 
 

Konstytucje polskie

W polskiej tradycji prawnoustrojowej na plan pierwszy wysuwa się nasza ustawa zasadnicza z 3 maja 1791 r. Jak powszechnie wiadomo, była to pierwsza nowoczesna konstytucja europejska, a druga – po amerykańskiej – na świecie. Jej zapisy jedynie na krótko weszły w życie, niemniej stała się dla następnych pokoleń punktem odniesienia, symbolem naprawy Rzeczypospolitej i dążeń do odzyskania niepodległości. Jej autorzy z Hugo Kołłątajem, Ignacym Potockim, królem Stanisławem Augustem Poniatowskim (o czym pisze prof. Zofia Zielińska) i marszałkiem Sejmu Wielkiego Stanisławem Małachowskim na czele (tym uwiecznionym w centralnym miejscu obrazu przez Jana Matejkę, niesionym przez posłów Aleksandra Linowskiego i Ignacego Zakrzewskiego do katedry świętojańskiej) zapisali się trwale w polskiej historii. To właśnie w domu marszałka sejmu w nocy z 2 na 3 maja 1791 r. odczytano projekt konstytucji w obecności 83 senatorów i posłów, którzy przyrzekli poprzeć konstytucję następnego dnia. W następnym roku król obiecał zaś wybudować Świątynię Opatrzności Bożej, które to przyrzeczenie spełniły dopiero żyjące dziś pokolenia Polaków.

Konstytucje czasów rozbiorowych nie były de facto tylko naszym dziełem, ale wręcz odwrotnie, mimo liberalnych rozwiązań (Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego) nosiły znamię obcości, praw narzuconych. To konstytucja majowa stała się ogniwem łączącym I Rzeczpospolitą z II RP i do dziś jej uchwalenie stanowi jedno z najważniejszych świąt narodowych. Z tego samego powodu, czyli jej niepodległościowego i religijnego charakteru, święto 3 Maja zostało zniesione w okresie Polski Ludowej, a w zamian za to kazano Polakom maszerować pod czerwonymi sztandarami dwa dni wcześniej.

Pamięć o Konstytucji 3 maja niosła posłów Sejmu Ustawodawczego, którzy niemal w przededniu plebiscytu na Górnym Śląsku uchwalili konstytucję marcową w 1921 r. W preambule do ustawy zasadniczej nawiązali autorzy tekstu do czasów Sejmu Wielkiego i jego dzieła – trzeciomajowej konstytucji. Podobnie jak wówczas 3 maja, tak teraz 17 marca posłowie przeszli z sejmu do katedry świętojańskiej, by uczcić ten historyczny moment. Podobnie jak wtedy 3 maja, posłowie mieli świadomość, że uchwalając konstytucję, stabilizują państwo – odzyskane po 123 latach niewoli i po wojnie z bolszewikami, której przebieg dowodził, jak cienkimi nićmi szyta jest nasza Niepodległa. Jak pisał następnego dnia Edward Dubanowicz w „Rzeczpospolitej”, polityk prawicy i sprawozdawca projektu konstytucji, po głosowaniu i słowach marszałka Sejmu Ustawodawczego Wojciecha Trąmpczyńskiego „zabrzmiała nieprzepartym wybuchem ta pieśń dziękczynna i błagalna zarazem, w której naród pomny swej tysiącletniej wielkości:

Boże, coś Polskę przez tak liczne wieki
Otaczał blaskiem potęgi i chwały…”
– modlił się o wybawienie z niewoli:
„Przed Twe ołtarze zanosim błaganie,
Ojczyznę, wolność racz nam wrócić, Panie

– a w której dzisiaj, po odwaleniu w przedziwnym biegu wypadków dziejowych trzech ogromnych kamieni grobowych oraz po spełnieniu się wielkiego cudu zjednoczenia i zmartwychwstania dane mu było zmienić słowa modlitwy:

„Ojczyznę, wolność, zachowaj nam, Panie”.

Historia realizuje się nadal, tym razem wraz ze zmieniającą się rzeczywistością. Dziś nadal, choć przytłoczeni pandemicznym grobowym kamieniem, pamiętamy, że Polska i wolność to wartości nierozdzielne, dla których warto i trzeba żyć.

Jan Żaryn, redaktor naczelny

„W Imię Boga Wszechmogącego! My, Naród Polski”

15.04.2021

17 marca 1921 r. Sejm Ustawodawczy uchwalił Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej, zwaną marcową. Dzień później Polska i Rosja Sowiecka podpisały w Rydze traktat pokojowy, a 20 marca odbył się plebiscyt na Górnym Śląsku - wskazuje  Krzysztof Tarka. opisuje okoliczności uchwalenia Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 1921 r. Autor wskazuje, że… w ten sposób kończył się okres tymczasowości, a odradzające się po ponad 120-letniej niewoli państwo polskie kształtowało swoje granice i zasady ustrojowe.

Czytaj więcej

Prymas Tysiąclecia wobec świętych polskich

15.04.2021

Wkrótce nastąpi długo oczekiwana beatyfikacja Stefana Wyszyńskiego. Prymas Tysiąclecia wejdzie do panteonu polskich świętych i błogosławionych. Warto poznać, co mówił o świętości, do których naszych świętych miał szczególne nabożeństwo, o czyje wyniesienie na ołtarze sam zabiegał – pisze Karol Kalinowski w artykule przybliżającym życiorys wybitnej postaci związanej z polskim Kościołem.

Czytaj więcej

Krótka historia sporów o Somosierrę

15.04.2021

Przypadające w tym roku dwie ważne rocznice: dwusetna zgonu cesarza Francuzów oraz setna pokoju ryskiego, symbolicznie wieńczącego lata obrony przywróconej do życia Rzeczypospolitej, dają solidny asumpt, by w oparciu o dotychczasową dyskusję na nowo przemyśleć kwestię Napoleon a Polska… - pisze Dominik Szczęsny Kostanecki

Czytaj więcej

Staropolska femme fatal

15.04.2021

Zofia z Opalińskich była jedynie ofiarą srogiego losu, który dwukrotnie pozbawił ją szansy na wypróbowanie szczęścia rodzinnego życia – pisze Henryk Litwin w artykule o polskiej księżnej.

Czytaj więcej

W jądrze ciemności. Żydzi pod okupacją niemiecką

15.04.2021

W latach II wojny światowej Niemcy wymordowali co najmniej 5,5 mln Żydów europejskich, w tym do 3 mln obywateli polskich narodowości żydowskiej – te tragiczne statystyki przytacza w swojej analizie Przemysław Waingertner.

Czytaj więcej
 

Zaloguj się, by uzyskać dostęp do unikatowych treści oraz cotygodniowego newslettera z informacjami na temat najnowszego wydania

Zarejestruj się | Zapomniałem hasła