E-prenumerata

i

tylko 9,99 zł za miesiąc

Archiwum

Wydanie nr 9-10/2019 (76-77)

Głos naczelnego

3
80. rocznica największej wojny Jan Żaryn

Co było, co będzie

6
Co było, co będzie Piotr Mazurek

Sto odsłon na stulecie

10
Żołnierz, który wygrał wojnę ze śmiercią / Złoto z Miasta Aniołów Przemysław Waingertner

Temat miesiąca

12
A więc wojna! Jan i Małgorzata Żarynowie
14
Oni nie wiedzieli Joanna Puchalska
16
O Józefie, dziadku Krzysztofa Jerzy Dąbrowski
20
Żeby nie zostały po nich tylko napisy na ścianach... Kamil Janczarek
24
Z obozu wyszedł pochód cieni Barbara Stefańska
26
Zawód dyplomaty Anna Litwin
28
Anioły z Dywizjonu 307 Zbigniew Izdebski
31
Zamach na Hitlera Marek Skolimowski
34
Sowieckie naloty na Warszawę Michał Gruszczyński
37
Za naszą czy waszą wolność? Krzysztof Jasiewicz
40
Gułag Rembertów Bogusław Kopka
43
Wybór Pileckiego Rozmowa Michała Chudolińskiego z Jackiem Fairweatherem

Felietony

45
Wcielenie Solidarności Grzegorz Górny
61
1944 – Rok najmłodszego państwa wikingów Paweł Skibiński
77
Klucz do Putina Marek Jurek
90
Polska–Ukraina: odwilż? Ryszard Czarnecki
98
Cień wojny Gabriela Sierocińska-Dec
101
Zagadka Sierowa Antoni Dudek
101
Teoria suspensu Przemysław Skrzydelski
110
Matka Mścisława Andrzej Skwarczyński

Polonia

46
Wielka chwila. Na emigracji o wyborze kardynała Karola Wojtyły na papieża Krzysztof Tarka

NAC prezentuje

49
14 godzin chwały Łukasz Karolewski

Wehikuł czasu

50
Wrzesień, październik Michał Komuda

Skarby AGAD

54
Sobiesciana Jacek Krochmal

Tajemnice AAN

56
Wojna i okupacja w oczach dziecka Katarzyna Wysoczyńska

Polscy wynalazcy

58
Co o polskim wkładzie w rozwój techniki świadomy obywatel RP wiedzieć powinien (7) Bolesław Orłowski

Dusza kontusza

62
Trudne wybory szlachty inflanckiej Henryk Litwin

Dawno temu

65
Spisek orleański Karol Żojdź

Zdarzyło się

68
Fiński Piłsudski Erwin Jan Kozłowski
71
Józef Hieronim Rettinger i koniec Europy narodów Maciej Gloger
74
Ostatni z Wyklętych Ronald Werelich
78
Represje nawet wobec taksówkarzy Karolina Mętrak

Ziemiaństwo

80
Arystokrata z rzeźbiarskim dłutem Jarosław Kossakowski

Prasport

84
Mistrz szabli, działacz PRON i „element podejrzany” Grzegorz Majchrzak

Władczynie

87
Anna Cylejska, żona Władysława Jagiełły, i jej córka Marek Barański

Galeria jednego dzieła

88
Historia pewnego lotu Paweł Orzeł

Pełna kultura

91
Leica na froncie Joanna Jastrzębska-Woźniak
96
W kręgu Klio Rafał Łatka
100
Finowie na wojnie Karol Mazur

Diabeł nie mógł

102
Barokowy absolutyzm Elżbiety z Gostomskich Sieniawskiej Joanna Puchalska

Szlachetne zdrowie

104
Sympatia do kości Krzysztof Żaryn

Czym strzelać

106
Vickers 6-Ton Kacper Grochocki

Historia okładki

108
Rozkaz: zabić Polskę! Michał Korsun

Ze zbiorów MPW

107
Kurica z Matką Boską Rafał Brodacki

Opowieści IPN

111
Zniszczenie pomnika Chopina w Warszawie Robert Szcześniak
okładka
 
 

80. rocznica największej wojny

Pierwszą wojnę światową nazwano Wielką Wojną, bo wydawało się, że ludzkość nie jest w stanie przeżyć większej zbiorowej tragedii. Po jej zakończeniu zaś wielcy pisarze tamtego świata rozpisywali się, jak choćby Erich Maria Remarque w swej słynnej „Drodze powrotnej” (1931), nad zgubnym skutkiem prowadzonej przez cztery lata wojny. Czy cele, które przyświecały narodom w 1914 r., warte były tej ofiary? Główny bohater Ernest, im głębiej powraca do domu, tym mocniej zdaje sobie sprawę z bezcelowości zmagań, w których uczestniczył. Jednak także nie zrozumie życia bez wojny!

Niezależnie od tego, czy podzielamy poglądy Remarque’a, czy też nie, to trzeba sobie powiedzieć, że doświadczenie II wojny światowej i trauma wynikająca z jej przebiegu mogły wprowadzić w stan depresji i rezygnacji z dotychczas wyznawanych wartości nie tylko jednostki, lecz również całe narody. Zginęło w niej bowiem dużo więcej osób niż podczas Wielkiej Wojny, ponad 60 mln ludzi, w tym zapewne ponad 6 mln obywateli II RP. Połowę stanowili Polacy, prawie tyle samo Żydzi i Polacy pochodzenia żydowskiego. Tych ostatnich, wraz z pozostałymi Żydami europejskimi, zginęło co najmniej 5,5 mln.

Wojna, która rozpoczęła się za sprawą tajnego układu sowiecko-niemieckiego z 23 sierpnia 1939 r., umożliwiającego napad III Rzeszy na Polskę 1 września, otworzyła nowy rozdział w relacjach między narodami, między ludźmi. Nic już nie było takie samo, wszystkie reguły współżycia opartego na dotychczasowych normach zostały pogwałcone: sojusze i układy międzynarodowe, podpisane dokumenty, godność ludzka. Niemcy, a wtórowali im Sowieci, od samego początku wojny zabijali jeńców wojennych, mordowali ludność cywilną, wciągali swoją V kolumnę w uprawianie zbiorowego ludobójstwa, jak w przypadku zbrodni pomorskiej, która w ciągu kilku miesięcy pochłonęła co najmniej 30 tys. bezbronnych ofiar (a szacunki mówią nawet o 50 tys.). Bezkarność morderców niemieckich rozochociła kolejnych ludobójców, choćby Ukraińców mordujących w sposób bestialski najpierw Żydów, a potem Polaków, m.in. na Wołyniu. Podobną porcją nienawiści odznaczali się członkowie kolaboracyjnych formacji litewskich, którzy od 1941 r. w Ponarach gwałcili i mordowali, a często zarzynali Żydów, grzebiąc ich warstwa po warstwie w tamtejszych lasach. Tyle zła i diabolicznej satysfakcji z jego istnienia w przestrzeni publicznej nasza część Europy nigdy wcześniej nie doświadczyła. I jeszcze, żeby tego było mało, po 1945 r. Polska i Polacy nie mogli się cieszyć wolnością. Nic dziwnego, że także wtedy zarówno w kraju (póki cenzura komunistyczna nie zdławiła jakiejkolwiek myśli), jak i na emigracji zaczęły powstawać nowe „Drogi powrotne”. Opowiadania Zofii Nałkowskiej czy Mirona Białoszewskiego wpisywały się w ten depresyjny nurt rozliczeń z wojną, która miała przekreślić sens walki o cokolwiek. Wydaje się, że znaczna część tamtego pokolenia Polaków nie poszła jednak w ślady Ernesta. Mimo traumatycznych doświadczeń, utraty bliskich, majątku, wygnania i zaczynania wszystkiego od nowa, mimo utraty Ojczyzny, tułaczki emigracyjnej, w kulturze polskiej tuż powojennego czasu nie dominuje niechęć do świata wartości, co najwyżej bunt przeciw niesprawiedliwości. Kazimierz Wierzyński pisał w kontekście haniebnego procesu moskiewskiego z czerwca 1945 r.:

Oskarżajcie nas wszystkich, nie tylko szesnastu,
Sądźcie poległych w grobie, to też winowajcy,
Sądźcie szkielet, co z wojny pozostał się miastu,
Gdy wyście jeszcze z diabłem kumali się, zdrajcy.

Oskarżcie także wolność, nieznane wam słowo,
Ten odwieczny zabobon, co zawsze nas dzieli,
Cały kraj polski weźcie, zamknijcie go w celi
I wprowadźcie pod sztykiem na salę sądową.

W tym wierszu jest moc złości i niepogodzenia się z werdyktem mocniejszych od Polski, ale nie ma rezygnacji z polskości. Obchody 80. rocznicy wybuchu II wojny światowej to dobry czas, by się zastanowić, czy nadal podzielamy ten system wartości, który przyświecał polskim ofiarom II wojny światowej – zarówno tym, którzy zginęli w latach 1939–1945, jak i tym, którzy przeżyli, ale nie poszli drogą Ernesta. Uznali nadal, że walka o Polskę stanowi głębszą wartość niż doświadczenie wojenne odbierane jako droga do całkowitej utraty sensu ofiary, a więc i istnienia.

Jan Żaryn

A więc wojna!

14.08.2019

Publikujemy fragmenty najnowszej książki Małgorzaty i Jana Żarynów „Rok 1939. Od beztroski do tragedii” przygotowanej przez wydawnictwo Biały Kruk.

Czytaj więcej

Oni nie wiedzieli

14.08.2019

Piękne lato roku 1939 nie zapowiadało katastrofy. O tym, jak spędzali je ludzie w Polsce, pisze Anna Lisiecka w książce „Wakacje 1939”: „W Sopotach tego lata nie było tłumów, zaledwie jakieś dwa tysiące gości. Za to wisiały flagi ze swastyką, a bojówki skutecznie odstraszały od wysiadania z pędzącej na Hel lukstorpedy” – pisze Joanna Puchalska

Czytaj więcej

Sowieckie naloty na Warszawę

14.08.2019

Jednym z najmniej znanych epizodów w historii Warszawy są naloty sowieckie w czasie II wojny światowej. Przez 45 lat po wojnie o tej sprawie z wiadomych powodów milczano. Dzisiaj kwestia sowieckich na lotów nadal nie jest szerzej znana.

Czytaj więcej

Anioły z Dywizjonu 307

14.08.2019

W 2012 r. Brytyjczyk Michael Parrot odnalazł w kaplicy na cmentarzu Higher w mieście Exeter w Wielkiej Brytanii drewnianą tabliczkę przedstawiającą logo 307 Dywizjonu RAF. Zbigniew Izdebski w swoim artykule przybliża losy bohaterskich polskich lotników. Sama jednostka wykazała się wybitnymi osiągnięciami podczas II wojny światowej. Piloci brali udział w bitwie o Atlantyk, operacji „Market Garden”, osłaniali inwazję na Niemcy, bronili Wysp Brytyjskich przed rakietami V1, osłaniali przed nalotami bombowymi Liverpool i Exeter.

Czytaj więcej

Z obozu wyszedł pochód cieni

14.08.2019

„Alle raus!” – usłyszeli w południe 11 sierpnia 1944 r. Wyszli z piwnicy domu przy Filtrowej 27 na warszawskiej Ochocie, niczego z sobą nie zabierając – pisze Barbara Stefańska o tragedii, jaką zgotowały niemieckie oddziały mieszkańcom Warszawy. Poznajemy losy Ireny Kalpas, która wraz z ciocią przemierza drogę do owianego grozą obozu w Ravensbruck.

Czytaj więcej
 

Zaloguj się, by uzyskać dostęp do unikatowych treści oraz cotygodniowego newslettera z informacjami na temat najnowszego wydania

Zarejestruj się | Zapomniałem hasła

Szanowny Czytelniku

Chcielibyśmy poinformować Cię o przetwarzaniu Twoich danych osobowych oraz zasadach, na jakich będzie się to odbywało po dniu 25 maja 2018 r., zgodnie z instrukcjami, o których mowa poniżej.

Od 25 maja 2018 r. zaczęło obowiązywać Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (określane w skrócie również jako „RODO”, „ORODO”, „GDPR” lub „Ogólne Rozporządzenie o Ochronie Danych”). RODO obowiązywać będzie w identycznym zakresie we wszystkich krajach Unii Europejskiej, w tym także w Polsce, i wprowadza wiele zmian w zasadach regulujących przetwarzanie danych osobowych, które będą miały wpływ na wiele dziedzin życia, w tym na korzystanie z usług internetowych. Przed przejściem do serwisu naszym celem jest zapoznanie Cię ze szczegółami stosowanych przez nas technologii oraz przepisami, które niebawem wejdą w życie, tak aby dać Ci szeroką wiedzę i bezpieczeństwo korzystania z naszych serwisów internetowych Prosimy Cię o zapoznanie się z podstawowymi informacjami.

Co to są dane osobowe?

Podczas korzystania z naszych usług internetowych Twoje dane osobowe mogą być zapisywane w plikach cookies lub podobnych technologiach, instalowanych przez nas lub naszych Zaufanych Partnerów na naszych stronach i urządzeniach do zbierania i przetwarzania danych osobowych w celu udostępniania personalizowanych treści i reklam, bezpieczeństwa oraz analizowania ruchu na naszych stronach.

Kto będzie administratorem Twoich danych osobowych?

Administratorami Twoich danych osobowych będzie Fratria sp. z o.o., a także nasi Zaufani Partnerzy, tj. firmy i inne podmioty, z którymi współpracujemy przede wszystkim w zakresie marketingowym. Listę Zaufanych Partnerów możesz sprawdzić w każdym momencie pod niniejszym linkiem „Zaufani Partnerzy”.

Po co są nam potrzebne Twoje dane?

Aby dostosować reklamy do Twoich potrzeb i zainteresowań, zapewnić Ci większe bezpieczeństwo usług oraz dokonywać pomiarów, które pozwalają nam ciągle udoskonalać oferowane przez nas usługi.

Twoje uprawnienia

Zgodnie z RODO przysługują Ci następujące uprawnienia wobec Twoich danych osobowych i ich przetwarzania przez nas i Zaufanych Partnerów. Jeśli udzieliłeś zgody na przetwarzanie danych, możesz ją w każdej chwili wycofać. Przysługuje Ci również prawo żądania dostępu do Twoich danych osobowych, ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania, prawo do przeniesienia danych, wyrażenia sprzeciwu wobec przetwarzania danych oraz prawo do wniesienia skargi do organu nadzorczego – GIODO. Uprawnienia powyższe przysługują także w przypadku prawidłowego przetwarzania danych przez administratora.

Zgoda

Wyrażenie przez Ciebie zgody jest dobrowolne. W każdym momencie możesz również edytować swoje preferencje w zakresie udzielonej zgody, w tym nawet wycofać ją całkowicie, klikając w ustawienia zaawansowane lub wyrażając zgodę i przechodząc na naszą stronę polityki prywatności. Każde przetwarzanie Twoich danych musi być oparte na właściwej, zgodnej z obowiązującymi przepisami, podstawie prawnej. Podstawą prawną przetwarzania Twoich danych osobowych w celu świadczenia usług, w tym dopasowywania ich do Twoich zainteresowań, analizowania ich i udoskonalania oraz zapewniania ich bezpieczeństwa, jest niezbędność do wykonania umów o ich świadczenie (tymi umowami są zazwyczaj regulaminy lub podobne dokumenty dostępne w usługach, z których korzystasz na naszych stronach internetowych). Jeśli chcesz się zgodzić na przetwarzanie przez Fratrię sp. z o.o. i jej Zaufanych Partnerów Twoich danych osobowych zebranych w związku z korzystaniem przez Ciebie z naszych stron i aplikacji internetowych, w tym ich przetwarzanie w plikach cookies itp. instalowanych na Twoich urządzeniach i odczytywanych z tych plików danych, możesz w łatwy sposób wyrazić tę zgodę, klikając w przycisk „Zgadzam się i przechodzę do serwisu”. Jeśli nie chcesz wyrazić opisanej wyżej zgody lub ograniczyć jej zakres, prosimy o kliknięcie w „Ustawienia zaawansowane”. Wyrażenie zgody jest dobrowolne. Dodatkowe informacje dotyczące przetwarzania danych osobowych oraz przysługujących Ci uprawnień przeczytasz na „Polityce prywatności”.

×

Ustawienia zaawansowane

Aby dostosować reklamy i treści do Twoich potrzeb i zainteresowań, zapewnić Ci większe bezpieczeństwo usług oraz dokonywać pomiarów, które pozwalają nam ciągle udoskonalać oferowane przez nas usługi, podczas korzystania z naszych usług internetowych Twoje dane osobowe mogą być zapisywane w plikach cookies lub podobnych technologiach instalowanych przez nas lub naszych Zaufanych Partnerów na naszych stronach i urządzeniach do zbierania i przetwarzania danych osobowych.

Aktywna zgoda

Zgadzam się na przechowywanie w moim urządzeniu plików cookies, jak też na przetwarzanie w celach marketingowych, w tym profilowanie, moich danych osobowych pozostawianych w ramach korzystania oferowanych przez Wydawnictwo Fratria sp. z o.o. oraz zaufanych partnerów usług Wydawnictwa. Wyrażam zgodę na przetwarzanie danych w ramach korzystania z oferowanych przez Wydawnictwo Fratria zaufanych partnerów usług. Pamiętaj, że wyrażenie zgody jest dobrowolne.

Dodatkowe informacje dotyczące przetwarzania danych osobowych oraz przysługujących Ci uprawnień przeczytasz na Polityce prywatności.