Czytasz i klikasz - bądź blisko Polski gdziekolwiek jesteś!

Aktualne wydanie

Wydanie nr 9-10/2022 (112-113)

Głos naczelnego

3
Strażnicy pamięci Jan Żaryn

Co było, co będzie

6
Co było, co będzie Piotr Mazurek

List do redakcji

9
Jedwabne raz jeszcze Elżbieta i Wacław Kujbidowie

Wspomnienie

10
Tomasz Włodzimierz Marszewski (1928–2022) Joanna Rokimi Marszewska

Ukraińsko–polska historia wspólna i osobna

12
Córa Waregów, Bizancjum i… Rzeczypospolitej Obojga Narodów Przemysław Waingertner

Temat miesiąca

14
Chłopi i pieniądze Piotr Guzowski
17
Protestantyzm jako praprzyczyna upadku Rzeczypospolitej Jakub Woziński
20
II RP – od etatyzmu do reprywatyzacji Andrzej Sadowski
24
Narodowcy II RP z ekonomią na ty Jan Żaryn

Ziemiaństwo

27
Z Italii na wschodnie kresy Rzeczypospolitej Jarosław Kossakowski

Wehikuł czasu

30
Wrzesień, październik Michał Komuda

Skarby AGAD

34
O skarbach w archiwach zamkniętych Jacek Krochmal

Tajemnice AAN

36
Archiwum obrony Lwowa 1939 Rafał Kierzkowski

Dusza kontusza

38
Defensor Patriae Henryk Litwin

Felietony

41
Chadecja nieobecna Grzegorz Górny
71
1962 – rok konfliktu we Francji o niepodległość Algierii Paweł Skibiński
81
Od tam-tamów do telewizji Gabriela Sierocińska-Dec
84
Narodziny supermocarstwa Antoni Dudek
84
Grzech Kościoła na dawnych kresach Ryszard Czarnecki
85
Silva Rerum Andrzej Skwarczyński
86
Józef Kopeć – rektor Solidarności Artur Kubaj
88
Ukraina według Adolfa Bocheńskiego Marek Jurek

Instytut Pamięci Narodowej

42
„Szlaki nadziei. Odyseja wolności” Praca Zbiorowa

Unie

52
Unia polsko–litewska Marek Barański

Zdarzyło się

54
Prasa włoska o Ignacym Paderewskim 1918–1919 Maria Radożycka-Paoletti
57
Solidarność w prokuraturze cz. II Elżbieta Romanowska
60
Ksiądz Józef Tischner – duszpasterz, filozof… ale i kapłan zaangażowany w polityczny spór Rafał Łatka

Instytut Dziedzictwa Myśli Narodowej

64
Życie religijne podczas Powstania Warszawskiego Marcelina Koprowska
66
Płk Józef Rokicki. Jego „Blaski i cienie” Krzysztof Kosiński

Prasport

68
Sportowcy też wiali na Zachód Grzegorz Majchrzak

Pełna kultura

72
Centrum Lemkina – nic nie zostanie zapomniane Aleksandra Kiereta
74
O Karolinie Lanckorońskiej rozmowa z prof. Jerzym Miziołkiem Włodzimierz Rędzioch
78
W kręgu Klio Rafał Łatka
80
Łatki na Klio Rozmowa z prof. Mirosławem Szumiło Rafał Łatka
82
Sprawiedliwość nadejdzie w czasie żniw Janusz Szewczak

Diabeł nie mógł

90
Księżna literatka Joanna Puchalska

Szlachetne zdrowie

92
Zwycięska penicylina Krzysztof Żaryn

Czym strzelać

94
TU-2 – z więziennej celi w przestworza Kacper Grochocki

Z fototeki IPN

95
Tańczący z ogniem Artur Cieślik
96
Historia okładki Michał Korsun

NAC prezentuje

98
Królowa poboczy Łukasz Karolewski

Ze zbiorów MPW

99
Czaszka – znak „Rafałków” Michał Tomasz Wójciuk
okładka
 
 

Strażnicy pamięci

Zbliżała się okrągła, 30. rocznica wybuchu II wojny światowej. Pod datą 28 sierpnia 1969 r. prymas Stefan Wyszyński zanotował w „Pro memoria”: „Wyjazd z Bp [Bronisławem] Dąbrowskim i Ks. [Władysławem] Padaczem do Łomży. Całą drogę omawiamy sprawy na pograniczu Kościół–Państwo. Głównie sprawę listu na 30-lecie wojny światowej, z którego USW [Urząd ds. Wyznań] nie jest zadowolony. Nie znajdują potępienia hitleryzmu. – A sprawa najazdu ZSRR – Mołotow – Ribbentrop? List Episkopatu nie może zawierać fałszu historycznego. I dlatego mówi się o najeźdźcach”. Próba cenzorskiej interwencji, by zawęzić odpowiedzialność za wybuch wojny do „hitlerowców’” – po powstaniu NRD komuniści unikali także używania słowa „Niemców” – nie powiodła się. Prymas nie zamierzał pozostawiać złudzeń komunistom, dowodząc, że Episkopat Polski stanowi gwarancję pamięci o rzeczywistej historii Polski, w tym odpowiedzialności zarówno III Rzeszy, jak i ZSRS za wybuch wojny, która pochłonęła blisko 60 000 000 ofiar na całym świecie.

Dziś nie ma już komunizmu i, podobno, komunistów. Jednak nadal potrzeba nam strażników pamięci, na miarę Prymasa Tysiąclecia. Żyjemy bowiem w czasach, w których manipuluje się historią. W przestrzeni publicznej funkcjonują „naziści”, a zabrakło Niemców. Nie ma ZSRS i stalinowskiej propagandy, ale nadal Rosja putinowska podkreśla „wyzwoleńczą rolę Armii Czerwonej w walce z faszyzmem”. Rolą strażników pamięci, w tym nauczycieli, którzy od września wraz z uczniami powrócą do szkół, jest krzewienie wiedzy o najważniejszych wydarzeniach z historii Polski. Pomocą stanie się zapewne nowy przedmiot – historia i teraźniejszość – i podręczniki (m.in. wydany niedawno autorstwa prof. Wojciecha Roszkowskiego).

Strażnikami pamięci mogą być jednak wszyscy Polacy. Tak się składa, że ważne polskie instytucje od dawna starają się dotrzeć do nas za pośrednictwem różnych stron internetowych i kwestionariuszy, które trzeba jedynie wypełnić, a przedtem sprawdzić i poznać historyczne losy naszych najbliższych. Jeśli chodzi o polskie straty osobowe pod okupacją niemiecką, funkcjonuje nadal liczba 6 028 000 podana wkrótce po wojnie przez Biuro Odszkodowań Wojennych (w tym ok. 3 000 000 polskich Żydów). Dzięki wysiłkowi wielu instytucji państwa polskiego, a także wcześniejszym akcjom badawczym, od 2009 r. funkcjonuje w literaturze przedmiotu liczba ofiar śmiertelnych od 5 470 000 obywateli II RP do 5 670 000, w tym ok. 2 770 000 Polaków. Do niej należy doliczyć ofiary okupacji sowieckiej, zarówno tej z lat 1939–1941, jak i rozpoczynającej się od 1944 r. na Kresach Wschodnich. Szacunki mówią o 500 000 ofiar śmiertelnych spośród obywateli II RP, w tym głównie Polaków.

Każdy z nas może wejść na stronę www.straty.pl i odnaleźć swoich krewnych zamordowanych bądź represjonowanych przez okupanta niemieckiego w latach II wojny światowej. Na dzień 28 lipca br. zebrano informacje o 5 096 632 osobach. Można uzupełnić listę, kontaktując się z operatorem programu, czyli Instytutem Pamięci Narodowej. Projekt ten powstał dzięki inicjatywie Ośrodka „Karta” oraz śp. Januszowi Kurtyce i śp. Tomaszowi Mercie w 2006 r. i objął swym zasięgiem kilkadziesiąt instytucji kultury, muzeów i ośrodków badawczych. Jest żywy do dziś, tak długo jak Polacy będą pamiętać o swoich bliskich – zabitych, więzionych czy wysyłanych na roboty przymusowe do Niemiec. Ważną bazę przygotował także niemiecki ośrodek badawczy w Bad Arolsen, którego polskojęzycznym operatorem jest także IPN. Wystarczy wejść na stronę: www.arolsen-archives.org/pl/, by odnaleźć dane dotyczące ponad 13 000 0000 ofiar terroru niemieckiego. Podobne bazy istnieją w przypadku ofiar sowieckiego agresora z 1939 r. Można się o tym przekonać, zaglądając do wydanej w 2009 r. przez IPN pracy pt. „Polska 1939–1945. Straty osobowe i ofiary represji pod dwiema okupacjami”, pod redakcją Tomasza Szaroty i Wojciecha Materskiego.

Zapraszam do korzystania z tych lektur i baz, byśmy mogli wspólnie pozostać strażnikami pamięci.

Jan Żaryn, redaktor naczelny

Od etatyzmu do reprywatyzacji

11.08.2022

19 stycznia 1939 r. Rada Ministrów podjęła uchwałę o częściowej reprywatyzacji przedsiębiorstw państwowych na podstawie opinii specjalnej Komisji Rządowej do Zbadania Gospodarki Przedsiębiorstw Państwowych. Opinia komisji kwalifikowała etatyzm praktykowany w II Rzeczypospolitej jako socjalizm – pisze Andrzej Sadowski

Czytaj więcej

Życie religijne podczas powstania warszawskiego

11.08.2022

Pod koniec lipca 1944 r. w Warszawie dawało się odczuć pewną zmianę. Trudno ją zgrabnie zdefiniować, ale we wspomnieniach i dziennikach z tamtego okresu można odnaleźć zapisy pewnych obserwacji, które kazały mieszkańcom przypuszczać, że COŚ będzie się działo – pisze Marcelina Koprowska.

Czytaj więcej

Sportowcy też wiali na Zachód

11.08.2022

Z komunistycznego raju uciekali wszyscy – od zwykłych obywateli po jego „elity”. Wśród uciekinierów nie brakowało również sportowców, także tych o głośnych nazwiskach. Przyczyny tych ucieczek były różne – od niemożności zagranicznego transferu, poprzez chęć lepszego życia, po miłość – możliwość bycia z bliską osobą – pisze Grzegorz Majchrzak z Biura Badań Historycznych IPN.

Czytaj więcej

Zwycięska penicylina

11.08.2022

Najgroźniejszy wróg to taki, który działa po cichu i go nie widać. Ciężka to walka z takim przeciwnikiem – pisze Krzysztof Żaryn. Autor opisuje kulisy odkrycia pozytywnego działania penicyliny, która likwiduje niewidzialne dla ludzkiego oka bakterie.

Czytaj więcej
 

Zaloguj się, by uzyskać dostęp do unikatowych treści oraz cotygodniowego newslettera z informacjami na temat najnowszego wydania

Zarejestruj się | Zapomniałem hasła